Göreliliğin Konforlu Gölgesi

İnsan olmak, doğduğun günden beri göğsünde görünmez bir terazi taşımaktır. Adına ahlak diyoruz bu terazinin; bizi vahşetten ayıran, başkasının tenine batan dikeni kendi kalbimizde hissettiren o saf, o gürültüsüz dürtü. Yüzyıllardır bu teraziyi dengede tutalım diye didinip duruyoruz. Fakat modern dünya önümüze öyle süslü bir zehir koydu ki, dengemiz altüst oldu: Ahlaki görelilik. "Senin doğrun sana, benimki bana" demeyi çok sevdik. Nasıl sevmeyelim? Kulağa çok kibar, çok medeni geliyor. Oysa görelilik, sınırı olduğu sürece hoşgörüdür; sınırı kalktığı anda vicdanı susturmak için serilmiş en konforlu yatağa dönüşür. Terazi bozulmadı.

İyilikle kötülük ortadan kalkmadı. Biz sadece aralarındaki çizgiyi taşınabilir kıldık; artık nereye basarsak oraya kayıyor.

Yirminci yüzyılda Einstein çıktı ve zamanın, mekânın göreceli olduğunu söyledi. Modern insan bu fikri hemen kaptı: "Bakın, koskoca evrende bile her şey göreceliymiş!" Oysa teorinin tam kalbini gözden kaçırdılar. Görelilik kuramında her şey esnerken, asla değişmeyen mutlak bir merkez vardır: Işık hızı. Fizik bile ayakta kalmak için mutlak bir sabite muhtaçken, biz hangi cüretle ahlakın merkezindeki o ışığı, yani insan onurunu esnetmeye çalışıyoruz? Biliyorum, fizik ahlakı kanıtlamaz; bir denklemden erdem çıkmaz. Ama bir soru çıkar: Her şeyin esnediği bir evrende bile bir şeyin sabit kalması gerekiyorsa, insanda o sabit nedir? Evren sabitsiz yaşayamaz; insan da vicdansız yaşayamaz.

Değişmeyen Merkez Arayışı

Bu soruyu ilk soran fizikçiler değildi. Yüzyıllar öncesinden bir ses yankılanıyor: "Üzerimdeki yıldızlı gökyüzü ve içimdeki ahlak yasası." Kant'ın ahlakı, şartlara göre bükülen bir pazarlık masası değildi; tıpkı ışık hızı gibi bir sabitti. Fakat insanlık ne yaptı? O tavizsiz dik duruştan kaçtı, göreliliğin ardına saklandı. Çünkü mutlak ahlak ağırdır, bedel ister, konfor bozar. Göreliliğin kaygan zemini ise sığınılacak en rahat gölgedir. Ahlaki değerler ancak taşıdıkları sorumlulukla anlam kazanır. İyilikle kötülüğü rüzgâra göre esnettiğin an, ahlaksızlığın üstüne ipek bir örtü serersin.

Bırakın kalın felsefe kitaplarını, sokağa bakın. Dünyanın bir ucunda henüz çocuk yaştaki bir kız, elinden bebeği alınıp evlendiriliyor. Eğer biz buna "Onların kültürü, saygı duymak gerek" deyip omuz silkebiliyorsak, o çocuğun acısını bir an olsun kendi vicdanımızda hissetmemişiz demektir; ve görelilik bizim için hoşgörü değil, pedofiliye ortaklıktır.

Ya da burnumuzun dibindeki o lüks plazalara bakın. Bir patron, çalışanını çiğneyip geçiyor. Sonra kahvesinden bir yudum alıp "İş hayatının kuralları serttir" diye kendini aklıyor. Gücü eline geçiren her fani, kendi vahşetini "şartların gereği" diye satıyor bize. Şimdi açık konuşalım: Sınırsız görelilik hoşgörü değil, koca bir yalandır.

George Orwell'ın Hayvan Çiftliği'ni hatırlayın. Domuzlar iktidarı kapınca duvardaki ilkeleri tek tek sildiler. Geriye o uğursuz cümle kaldı: "Bütün hayvanlar eşittir ama bazıları daha eşittir." Göreliliğin arkasına saklanan modern insan, muktedirlerin elindeki bu bukalemun ahlakını sessizce izliyor; çünkü güç nereye dönerse, ahlak onun rengini alıyor. Ama unutuyoruz: O bukalemunu besleyen, bizim o konforlu sessizliğimizdir.

Aynadaki Kör Nokta

Kör noktanın onlarda olduğunu sanırız. Şimdi aynayı tam yüzümüze tutup o sarsıcı soruyu soralım: Acaba kaçımız gerçekten sınanmadan ahlaklıyız?

Dünyayı ikiye bölmek her zaman en kolayı oldu. Bir tarafta kendi kusurunu o kılıflara saklayan failler, diğer tarafta biz; yani temiz kalanlar. Oysa hepimiz aynı gemideyiz; üstelik gemi su alırken delikleri kapamak yerine rüzgâra göre yelken açmayı hepimiz çok iyi biliyoruz. Çıkarımız azıcık zedelendiğinde "Ama benim şartlarım farklıydı" kılıfına ilk biz koşmuyor muyuz? Demek ki mesele sadece kötülerin arsızlığı değil; bizim de kendi sınanmamış kusurlarımızı aynı kılıfın arkasına saklamamız. Görelilik dediğin şey, aslında hepimizin cebinde taşıdığı o gizli, o sessiz rüşvettir. Üstelik o ipek örtünün altına sadece "başkalarını" değil, en çok da kendi çürüklerimizi gizleriz.

Asıl kör nokta onlarınki değil. Aynaya baktığında görünmeyen tek yer, kendi sınanmamışlığındır. Sınanmadığı sürece dürüst kalan bir insanın, köşeye sıkıştığında ilkeleri nasıl da sattığını görmek için uzağa gitmeye gerek yok. Sınanmamış dürüstlük, dürüstlük değildir; henüz fırsatı çıkmamış olmaktır. Suçluluk ve utanç, modern insanın sırtından atmak istediği iki yüktür; oysa bazen bizi ayakta tutan tek şey onlardır. Asıl marifet, yargılarken sınanmayı göze alabilmektir.

Vicdanın Sabit Çizgisi

Hepimizin asıl işi, o aynayı önce kendi alnımıza tutmaktır. Ahlak dediğin şey bir rüzgârgülü değildir. Adalet, borsa ekranındaki hisse senetleri gibi inip çıkamaz. Göreliliğin o entelektüel maskesini çekip çıkardığında altından hoşgörü falan çıkmaz; vicdani bir tembellik, korkaklık ve kolektif bir suç ortaklığı çıkar. Altın kuralı hatırlayın: Kendine yapılmasını istemediğini başkasına yapma. Erdem, o kuralı kendi çıkarımız için eğip bükmediğimiz yerde başlar. İnsanlık, her şeyin serbest sayıldığı bu çamurlu bataklıktan ancak rüşvet kabul etmeyen, eğilip bükülmeyen o kadim doğrulara tutunarak çıkabilir. Aynı gemideyiz; batarsak felsefemizle birlikte batacağız. Artık o ipek örtüleri kaldırma vakti. Çünkü gerçek ahlak, karanlık köşelerde kılıf arayan değil; gün ışığında bile başı dik durabilendir.

Terazi hâlâ göğsümüzde duruyor, bozulmuş değil. Biz kefesine parmak bastık. Soru şu: Basmayan kaçımız kaldık? Gerisi sadece konuşmadır.